Τι είναι η φωνολογική ενημερότητα;

Ο όρος «φωνολογική ενημερότητα» ή «φωνολογική επίγνωση» αναφέρεται στην ικανότητα των παιδιών να αναγνωρίζουν και να χειρίζονται ενσυνείδητα τα φωνολογικά συστατικά των γλωσσικών μονάδων (Gombert 1992). Με απλά λόγια, είναι η ικανότητα των παιδιών να αντιλαμβάνονται ότι οι προτάσεις αποτελούνται από λέξεις, οι λέξεις από συλλαβές και οι συλλαβές από φωνήματα (δηλαδή ήχους) (Chard & Dickson 1999).

Κάποια επίπεδα φωνολογικής ενημερότητας είναι: η αντίληψη της ομοιοκαταληξίας, η παραγωγή της ομοιοκαταληξίας, η κατάτμηση των λέξεων σε συλλαβές ή φωνήματα ή και η σύνθεση των συλλαβών και των φωνημάτων σε λέξεις κ.ά.

Η φωνολογική ενημερότητα συνήθως εμφανίζεται στα 3 έτη και αναπτύσσεται ιδιαίτερα γρήγορα μεταξύ του τέταρτου και πέμπτου έτους της ζωής τους (Dodd & Gillon 2001, Gillon & Schwarz 1999, Lonigan, Burgess, & Anthony 2000).

Με τι σχετίζεται η φωνολογική επίγνωση;

Η φωνολογική επίγνωση, σύμφωνα με τον Adams (1990), συσχετίζεται περισσότερο στενά με την αναγνωστική ικανότητα του παιδιού σε σύγκριση με άλλες παραμέτρους όπως είναι η νοημοσύνη, η ικανότητα ακρόασης και κατανόησης του λόγου ή η αναγνωστική ετοιμότητα.

Η ικανότητα αυτή βοηθά το παιδί στο να διαβάζει και να γράφει σωστά μη γνώριμες λέξεις με το να υποδιαιρεί την καθεμιά σε συλλαβές και να αναγνωρίζει τα φωνήματα τα οποία τη συναπαρτίζουν.

Τι συμβαίνει αν δεν έχει αναπτυχθεί;

Ελλείψεις στη γλωσσική αυτή δεξιότητα μπορεί να σηματοδοτήσουν την ύπαρξη μελλοντικών μαθησιακών δυσκολιών (Elbro, Nielsen & Petrsen 1994, Wagner, Torgesen & Roshette 1994, Wagner et al. 1997).

Μπορεί να εμφανιστεί δυσκολία στην αναγνωστική ικανότητα, αλλά και στην διαδικασία γραφής μιας λέξης.

Άλλη μια δυσκολία που μπορεί να αντιμετωπίσουν τα παιδιά είναι η ορθογραφία των λέξεων, αφού η αντιστοιχία φωνήματος (ήχου) και γραφήματος (γράμματος) δεν είναι πάντα ταυτόσημη.

Τρόποι ανάπτυξης της φωνολογικής επίγνωσης:

Κάποιοι τρόποι ανάπτυξης της φωνολογικής επίγνωσης είναι:
Οι γονείς να διαβάζουν παραμύθια στα παιδιά τους από μικρή ηλικία και να τους μαθαίνουν στιχάκια. Επίσης, να ακούν τραγούδια και να μαθαίνουν να τα τραγουδούν και τα ίδια. Σε μεγαλύτερες ηλικίες (4-5 έτη) μπορούν να χωρίζουν τις λέξεις σε συλλαβές με παλαμάκια, να ερωτούνται από ποια φωνούλα ξεκινά μια λέξη (πχ το άλογο ξεκινά από /a/), ή και να προσπαθούν να βρουν τα ίδια λέξεις από μια φωνούλα που τους ζητείται (πχ βρες μου αντικείμενα μέσα στο δωμάτιο που ξεκινούν από /a/). Επιπρόσθετα, μπορούν να αναλύουν τις λέξεις σε φωνήματα (πχ από ποιες φωνούλες αποτελείται η λέξη νερό; /n-e-r-o/) ή και το αντίστροφο, δηλαδή να βρίσκουν τη λέξη όταν ο γονιός προφέρει ένα-ένα φώνημα μιας λέξης.

Στην περίπτωση που εντοπισθεί δυσκολία σε αυτούς τους τομείς στην νηπιακή ηλικία ή στην αναγνωστική και γραφική ικανότητα κατά την σχολική ηλικία, μπορείτε να απευθυνθείτε σε κάποιο ειδικό, ώστε να αντιμετωπισθεί από νωρίς και να υπάρξει ομαλή μαθησιακή πρόοδος.

Ζαραφωνίτη Φένια, Λογοθεραπεύτρια

Βιβλιογραφία:

Chard, D. J. & Dickson, S.V. 1999. “Phonological awareness: Instructional and assessment guidelines”. Intervention in School and Clinic 34, 261-270.

Dodd, B., & Gillon, G. 2001. “Exploring the relationship between phonological awareness, speech impairment and literacy”. Advances in Speech Language Pathology 3(2), 139-147.

Elbro, C., Nielsen, I. & Petersen, D.K. 1994. “Dyslexia in adults: Evidence for deficits in non-word reading and in the phonological representations of lexical items”. Annals of Dyslexia 44, 205-226.

Gillon, G.T. & Schwarz, I. 1999. Resourcing Speech and Language Needs in Special Education: Database and Best Practice Validation. Wellington, New Zealand: Ministry of Education.

Gombert, J. E. 1992. Metalinguistic Development. Chicago: University of Chicago Press.

Lonigan, C. J., Burgess, S. R., & Anthony, J. L. 2000. “Development of emergent literacy and early reading skills in preschool children: Evidence from a latent-variable longitudinal study”. Developmental Psychology 36, 596–613.

Wagner, R.K., Torgesen, J.X. & Rashotte, C.A. 1994. “The development of reading-related phonological processing abilities: New evidence of bi-directional causality from variable longitudinal study”. Developmental Psychology 30, 73-87.

Wagner, R.K., Torgesen, J.X., Rashotte, C.A., Hecht, S.A., Barker, T.A., Burgess, S.R., Donahue, J. & Garon, T. 1997. “Changing causal relations between phonological processing abilities and word-level reading as children develop from beginning to fluent readers: A five year longitudinal study”. Developmental Psychology 33, 468-479.

Μαριάννα Τηλιοπούλου ‘’Φωνολογική ενημερότητα στην ελληνική ως δεύτερη γλώσσα’’, 27-36.

Στασινός, Δ. Σ. (2009). Ψυχολογία του λόγου και της γλώσσας: Ανάπτυξη και παθολογία: Δυσλεξία και λογοθεραπεία. Αθήνα: Gutenberg